Dr. Behrûz Çemenera

Dr. Behrûz Çemenera (Behrooz Chamanara) li bajarê Îlamê yê Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye. Piştî qedandina xwendina xwe ya seretayî û navîn a li herêmê, ji bo xwendina bilind berê xwe da Almanyayê da ku li ser ziman, dîrok û wêjeya Kurdî û Îranî lêkolînên kûr karibe bike. Di sala 2014an de, wî teza xwe ya doktorayê ya bi navê ‘Şahnameya Kurdî û Wateyên wê yên Edebî û Olî’ (The Kurdish Shahnama and its Religious and Literary Implications) ji Enstîtuya Lêkolînên Îranî ya li Zanîngeha Georg-August a Göttingenê bi serkeftî wergirt. Ev lêkolîna wî ya doktorayê di qada naskirina epîka Kurdî de xebateke gelekî hêja hat qebûlkirin. Piştî vê destkeftîyê, wî di sala 2015an de li bajarê Göttingenê ‘Enstîtuya Navneteweyî ya ji bo Lêkolînên Civakên Kurd’ (IISKS) ava kir û wekî rêveberê wê yê serekî dest bi xebatê kir. Di heman sala 2015an de pirtûka wî ya herî girîng ‘The Kurdish Shahnama and its Literary and Religious Implications’ hat weşandin ku encama xebateke dûr û dirêj a sehayî ya li herêma Zagrosê ye. Di vê berhemê de, wî bi rêya vekolîna destnivîsan nîşan da ku Şahnameya Kurdî ne werger an teqlîdeke Şahnameya Firdewsî ye, lêbelê mîrateyeke serbixwe ya çandî û lehengîyê ya gelê Kurd e.

Girêdanbûna wî ya kûr a bi çanda Kurdistanê re hişt ku ew di sala 2016an de vegere welatê xwe û wekî profesorê alîkar (Assistant Professor) li bajarê Sineyê di Beşa Ziman û Edebiyata Kurdî ya Zanîngeha Kurdistanê de dest bi hînkirina xwendekaran bike, xebatên giranbuha bimeşîne û ji bo demeke dirêj wekî serokê Peymangeha Kurdistan-nasîyê li heman zanîngehê xizmet bike. Xebatên wî yên akademîk bi taybetî li ser lêkolînên epîka Kurdî, parastina wêjeya Goranî û sîstematîzekirina rastnivîsîna standard a Kurdî hûr bûn. Di sala 2020an de wî edîtorîya pirtûka rêziman a zanyarê kurd Mihemed Sadiq Muftîzade kir. Berhema wî ya din ‘Towards a Standard Kurdish Orthography’ (Ber bi Rastnivîsîneke Standart a Kurdî) ku di sala 2022an de hatîye weşandin, hewl dide astengîyên rastnivîsînê li seranserê herêmên Kurdî nîqaş bike, her weha li ser fonolojî, morfolojî, hevoksazî û rêzikên nû yên şêwaza nivîsînê hûr dibe da ku alfabeyên cuda di bin sîstemeke yekgirtî de bîne cem hev.

Piştî kuştina keça Kurd Jîna Emînî di îlona 2022an de û destpêkirina serhildana mezin a ‘Jin, Jiyan, Azadî’, zanîngehên Kurdistanê û bi taybetî Zanîngeha Kurdistanê ya li Sineyê bûn qada herî germ a protestoyên xwendekaran. Dr. Behrûz Çemenera bi awayekî çalak piştgirîya xwendekarên xwe yên çalakvan kir û daxuyanîyên akademîsyenan parast. Ev helwesta wî ya rûmetdar bû sedem ku ew di 25ê Mijdara 2022an de ji alîyê hêzên ewlehîyê yên Komara Îslamî ve bi awayekî neyasayî were revandin û girtin. Çemenera di hicreya yekkesî de hate ragirtin û rastî lêpirsînên dirêj hat. Hêzên lêpirser giranî didan ser xwendina wî ya li Almanyayê, hevwelatîbûna wî ya dualî û daxuyanîyên wî yên neteweyî û çandî. Ew di 4ê Kanûna 2022an de bi kefaleteke giran bi awayekî demkî hate berdan. Lêbelê zextên sîstematîk li ser wî bi dawî nebûn; di îlona sala 2023an de, Rêveberîya Îstîhbarata Kurdistanê şayestetîya wî red kir û li her ser vê yekê zanîngehê peymana wî ya kar betal kir û ew ji karê wî dûr xist. Çemenera di nameyeke vekirî de ev biryar wekî destwerdaneke siyasî ya ne-akademîk nirxand.

Piştî derkirina neqanûnî ji zanîngehê û zêdebûna gefên berdewam ên li ser ewlehîya wî ya fîzîkî û çalakîyên wî yên li welat, Dr. Behrûz Çemenera di dawîya sala 2023yan de neçar ma ku welatê xwe biterikîne û vegere Almanyayê. Berhema wî ya bîranînê ya bi navê ‘Tabyin’ wekî vekolînek li ser lêpirsînên girtîgehê rû dide û tê de bi zimanekî akademîk mekanîzmaya derûnî û zexta zimanî ya sîstema zordar şirove dike. Herwiha wî gotara lêkolînî ya bi navê ‘Narrative Hijack’ di sala 2026an de weşand da ku di serhildanên dawî de rola medyayê binirxîne. Ew niha wekî lêkolîner û akademîsyenekî Kurd ê sirgûnkirî li Almanyayê (li Frankfurt û Göttingenê) dijî û karên xwe yên çandî û zanistî didomîne. Çemenera niha bi du sazîyên serekî re lêkolînên xwe didomîne: ew hîn jî wekî Rêveberê Giştî yê ‘Enstîtuya Navneteweyî ya ji bo Lêkolînên Civakên Kurd’ (IISKS) li Göttingenê çalak e û her wiha wekî lêkolîner bi ‘Navenda Lêkolînên Kurdistanê ya Tîşkê’ (TISHK Center for Kurdistan Studies) re hevkarîyê dike. Di vê qonaxa nû de jî ew hewl dide bi rêya nivîsandin, lidarxistina semîneran û parastina azadîya akademîk dengê gelê Kurd bigihîne qada navneteweyî.

Çemenera ne tenê akademîsyenekî rûmetdar e ku sînorên zanistî yên edebiyata Kurdî berfireh dike, ew çalakvanekî ronakbîr û azadîxwaz e ku ji ber parastina mafên xwendekaran û pêşvebirina zimanê Kurdî rûbirûyî raborîyeke pir dijwar a girtin, lêpirsîn û sirgûnê bûye; rola wî di sîstematîzekirina rastnivîsîna Kurdî, dabeşkirina deqên wêjeya epîk a herêma Zagrosê û parastina nasnameya çandî ya Kurdî li hemberî asîmîlasyonê gelekî mezin e û bi vî rengî, navê wî di nava kurdologên nûjen û parêzvanên mafên çandî û akademîk de cihekî taybet digire.

ÇAVKANÎ

Chamanara, B. (2015). The Kurdish Shahnama and its Literary and Religious Implications. CreateSpace Independent Publishing Platform. https://www.researchgate.net/publication/277007971_The_Kurdish_Shahnama_and_its_Literary_and_Religious_Implications

Chamanara, B. (2022). Towards a Standard Kurdish Orthography. Weşana Mâng. https://www.researchgate.net/profile/Behrooz-Chamanara

Kurdistan Human Rights Network (KHRN). (2023). Kurdish professor challenges disqualification by Ministry of Intelligence. https://kurdistanhumanrights.org/en/news/2023/09/05/kurdish-professor-challenges-disqualification-by-ministry-of-intelligence

Kurdipedia. (2025, Adar 9). Behruz Chamanara. https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20250309112741626422&lng=12

Scollon, M. (2023). Fired Iranian Professor Says High-Tech Surveillance, Dismissals Used To 'Impose Silence' At Universities. Radio Free Europe/Radio Liberty. https://www.rferl.org/a/iran-professor-dismissed-universities-protests/32674889.html

TISHK Center for Kurdistan Studies. (2023). Dr. Behrooz Chaman Ara. https://tishk.org/blog/blog/dr-behrooz-chaman-ara/

https://www.youtube.com/watch?v=ZAcQJyZBen4

Interview with Behrooz Chamanara, Kurdish Classic Poesy, Gurani and southern Kurdish literary